نیلوفر آبی با نام علمی (Nymphaeaceae)، خانواده ای متشکل از حدود ۶۰ گونه در ۴ جنس از گیاهان گلدار آب شیرین است که بومی مناطق معتدل و گرمسیری جهان می باشند. این گیاهان که از شناخته شده ترین و محبوب ترین گیاهان آبزی به شمار می روند، نه تنها زیبایی خیره کننده ای به برکه ها و باغ های آبی می بخشند، بلکه نقش اکولوژیکی مهمی نیز ایفا می کنند. نیلوفر آبی پناهگاه و غذای ماهی ها و حیات وحش را تأمین می کند، اما به دلیل رشد سریع، گاهی اوقات می تواند باعث مشکلات زهکشی شود.
بسیاری از واریته های این گیاه برای مصارف زینتی در استخرهای باغی و گلخانه ها توسعه یافته اند. این گیاهان با ایجاد سایه بر روی آب، مانع از رشد جلبک ها شده و سلامت اکosystem آبی را بهبود می بخشند.
ویژگی های ظاهری و ساختار گیاه
اکثر گونه های نیلوفر آبی دارای برگ های گرد با بریدگی های متنوع هستند که روی ساقه های بلند قرار دارند. این برگ ها پوششی مومی دارند و حاوی فضاهای هوایی بسیاری هستند که به آن ها اجازه می دهد روی سطح آب های شیرین و آرام شناور بمانند.
ساقه ها از ساقه های زیرزمینی ضخیم و گوشتی (ریزوم) که در گل ولای کف آب دفن شده اند، منشأ می گیرند. گل های معطر و نمایان، به صورت تکی در سطح آب یا کمی بالاتر از آن، روی ساقه های بلندی که به ریزوم های زیرزمینی متصل هستند، ظاهر می شوند. هر گلِ فنجانی شکل، دارای آرایشی مارپیچی از گلبرگ های متعدد است.
میوه این گیاه معمولاً شبیه آجیل یا توت است. برخی میوه ها در زیر آب می رسند تا زمانی که پاره شده یا بپوسند و دانه ها سپس شناور شده یا ته نشین می شوند. تمام اعضای این خانواده چندساله هستند، به جز جنس Euryale که یک گیاه یک ساله یا چندساله کوتاه عمر بومی آسیا است.
معرفی جنس ها و گونه های اصلی
خانواده نیلوفر آبی شامل چندین جنس مهم است که هر کدام ویژگی های منحصر به فردی دارند:
۱. جنس نیمفه آ (Nymphaea)
این جنس شامل نیلوفرهای آبی “حقیقی” است و ۴۶ گونه را در بر می گیرد.
- نیلوفر آبی سفید اروپایی (N. alba): دارای برگ هایی است که در جوانی مایل به قرمز هستند و گل های بزرگ و معطری دارد. پهنک برگ های آن دارای بریدگی عمیق و باریک است.
- نیلوفر آبی سفید آمریکای شمالی (N. odorata): که به آن سوسن برکه نیز می گویند.
- نیلوفرهای رنگی: سایر گونه های Nymphaea دارای گل های صورتی، زرد، قرمز یا آبی هستند و بسیاری از آن ها منشأ هیبریدی (دورگه) دارند.
- لوتوس های باستانی: لوتوس هنر مصر باستان معمولاً «لوتوس آبی» (N. caerulea) بود. همچنین «لوتوس مصری» (N. lotus) دارای برگ های دندانه دار و ساقه های بلندی است که گل های سفید را بالاتر از سطح آب نگه می دارند؛ گل هایی که در شب باز می شوند و تا ظهر باز می مانند.
۲. جنس ویکتوریا (Victoria) – نیلوفرهای غول پیکر
بزرگ ترین نیلوفرهای آبی متعلق به این جنس و بومی آمریکای جنوبی گرمسیری هستند.
- نیلوفر آبی آمازون (V. amazonica): که قبلاً Victoria regia نامیده می شد.
- نیلوفر آبی سانتا کروز (V. cruziana): لبه های برگ های این گونه ها به سمت بالا برگشته است و به هر برگ که رگبرگ های ضخیمی دارد، ظاهری شبیه به یک تشت بزرگ کم عمق می دهد. قطر این برگ ها بین ۶۰ تا ۱۸۰ سانتی متر است.
- نیلوفر آبی بولیویایی (V. boliviana): این گونه در سال ۲۰۲۲ کشف شد و با برگ هایی به پهنای ۳ متر (حدود ۱۰ فوت)، بزرگترین نیلوفر آبی جهان محسوب می شود.
- ویژگی گل ها: گل های معطر این جنس دارای ۵۰ گلبرگ یا بیشتر هستند و عرضی بین ۱۸ تا ۴۶ سانتی متر دارند. آن ها هنگام غروب به رنگ سفید باز می شوند و دو روز بعد قبل از پژمرده شدن به رنگ صورتی یا قرمز متمایل می شوند.
۳. جنس نوفار (Nuphar)
این جنس با حدود ۱۰ گونه در نیمکره شمالی پراکنده است و شامل «نیلوفر آبی زرد معمولی» یا Cow Lily (Nuphar advena) می باشد. نیلوفر آبی زرد دارای برگ های زیرآبی نازک و شفاف و برگ های شناور چرمی است.
۴. جنس بارکلایا (Barclaya)
این جنس دارای حدود دو گونه است و بومی آسیای گرمسیری و اندونزی می باشد. تفاوت آن با سایر نیلوفرها در لوله گلپوش کشیده ای است که از بالای تخمدان خارج می شود.
اصول کاشت و نگهداری در باغ های آبی
پرورش نیلوفر آبی نیازمند رعایت نکاتی است تا گیاه بهترین عملکرد را داشته باشد. این گیاهان به دو دسته «مقاوم به سرما» (Hardy) و «گرمسیری» (Tropical) تقسیم می شوند.
شرایط مورد علاقه (Likes)
- نور: نیلوفرهای آبی مقاوم، مکانی آفتابی را دوست دارند.
- آب: آن ها به آب ساکن و بدون تلاطم نیاز دارند.
- فضا: باید فضای کافی برای رشد اندازه بزرگ، متوسط یا کوچک آن ها فراهم شود.
- تغذیه: این گیاهان رشد سریعی دارند، بنابراین از کوددهی سالانه سود می برند.
- گرما: نیلوفرهای آبی گرمسیری به شرایط و آب گرم نیاز دارند.
موارد نامناسب (Dislikes)
- تراکم: نیلوفرها وقتی بیش از حد متراکم یا شلوغ شوند، عملکرد خوبی نخواهند داشت. باید هر چند سال یک بار آن ها را تقسیم کرد و فضای کافی به آن ها داد.
- جریان آب: آن ها از آب جاری بیزارند (نباید نزدیک فواره ها کاشته شوند).
- سرما: نیلوفرهای گرمسیری نمی توانند در آب سرد زنده بمانند.
اهمیت فرهنگی و تاریخی
انسان ها از دیرباز زیبایی و مقاومت گیاهان آبزی را ستوده اند. اگرچه لوتوس مقدس (Nelumbo nucifera) نماد زندگی ابدی در بودیسم است، اما گلبرگ های حفظ شده نیلوفر آبی (Nymphaea) نیز در مقبره های مصری با قدمت ۳۰۰۰ سال پیدا شده اند. نیلوفرهای آبی با رنگ های درخشان زرد، صورتی، بنفش و حتی آبی، فضایی جادویی و اساطیری به باغ ها می بخشند.
عمر گل نیلوفر آبی
گل های بالغ و درشت نیلوفر آبی در فصل تابستان دارای عمر کوتاهی هستند و طی یک دوره پنج روزه، بر اساس ریتمی منظم، صبح ها باز شده و در بعدازظهر بسته می شوند. ویژگی منحصر به فرد این گیاه، وجود یک کپسول بذر مخروطی و زردرنگ در مرکز گل است که با تولید گرما، به عنوان یک جاذب بیولوژیکی برای انواع گرده افشان ها عمل می کند. در نهایت، پس از پایان این چرخه پنج روزه، مأموریت گل به پایان رسیده و گلبرگ های بزرگ آن پژمرده شده و می ریزند.
گل نیلوفر آبی نماد چیست
نیلوفر آبی فراتر از یک گل زیباست؛ این گل نماد نجابت، رشد معنوی، پیوند میان آب و خورشید، و شکوه تمدن باستانی ایران است. همان گونه که در آیین هندو “لوتوسِ درون قلب” باید بشکفد، در عرفان ایرانی نیز نیلوفر نماد انسانی است که با وجود قرار داشتن در سختی های دنیا (گل ولای)، دامن خود را پاک نگه داشته و رو به سوی نور دارد.
نتیجه گیری
نیلوفر آبی گیاهی است که با برگ های شناور و گل های فریبنده اش، قلب هر برکه یا استخری محسوب می شود. چه از گونه های غول پیکر ویکتوریا با برگ های ۳ متری استفاده کنید و چه از گونه های ظریف تر نیمفه آ، این گیاهان با ایجاد سایه و پناهگاه، سلامت برکه را تضمین کرده و زیبایی بی نظیری خلق می کنند. با فراهم کردن نور کامل خورشید و آب ساکن، می توانید از شکوفایی این “الهه های آب” در تمام طول تابستان لذت ببرید.
