بوته میری (Damping off) منجر به نابودی سریع کل سینی های نشا می شود. یک روز جوانه های کوچک ما سر برمی آورند و روز دیگر، روی زمین می افتند و از بین می روند. مجموعه ای از پاتوژن های قارچی مقصر اصلی هستند و چند عدم تعادل کلیدی در شرایط نگهداری، شتاب دهنده آن می باشند.
برای دفع مشکلات قارچی از همان ابتدا، چندین ترفند وجود دارد که به ایجاد پایه ای برای رشد سالم نشاها و عاری از بیماری کمک می کند. اگر از بوته میری پیشگیری کنید، در مسیر رسیدن به محصولی پربار قرار خواهید گرفت.
در حالی که هیچ امیدی برای نشاهایی که قبلاً دچار بوته میری شده اند وجود ندارد، خبرهای خوب زیادی برای سری بعدی کاشت وجود دارد. یک شروع تازه با اقدامات پیشگیرانه، بیماری را دور نگه می دارد و دور بعدی کاشت بذر شما با چند اصلاح در روش های کشت می تواند بدون مشکل باشد.
بوته میری چیست؟
بوته میری یک مشکل رایج قارچی و کپک زدگی برای نشاها است. این مشکل اغلب ناشی از آبیاری بیش از حد و شرایط غرقابی است، اما می تواند نشاها را در شرایطی با زهکشی خوب نیز تحت تأثیر قرار دهد. این بیماری از طریق لوازم کشت، پاشیده شدن آب، جریان باد و توسط آفات منتقل می شود. پاتوژن های قارچی در محیط های خنک و مرطوب رشد می کنند و همین امر بستر های کاشت بذر را آسیب پذیر می سازد.
بوته میری با ساقه های قهوه ای رنگ در سطح خاک خود را نشان می دهد. ساقه ضعیف شده و نمی تواند وزن قسمت های بالایی گیاه را تحمل کند. نشاها روی هم می افتند و از بین می روند. چندین پاتوژن مانند «فوزاریوم»، «پیتیوم» و «رایزوکتونیا» عامل این وضعیت هستند (ما این موارد را در باغچه به صورت پژمردگی و پوسیدگی می بینیم). این قارچ ها به سرعت پخش می شوند و تمام نشاهای موجود در یک سینی را تحت تأثیر قرار می دهند.
زمانی که بوته میری رخ دهد، درمانی برای آن وجود ندارد. نشاهای آسیب دیده و بستر کشت (خاک) آن ها را دور بریزید، اما آن ها را در توده کمپوست نریزید تا از پناه گرفتن و گسترش هاگ های کپک و قارچ در کاربردهای آینده جلوگیری شود. برای یک دور کشت موفق، کار را از نو شروع کنید.
علائم بوته میری
بوته میری به سرعت در فرآیند جوانه زنی و در نشاهای جوان اتفاق می افتد. علائم رایج این بیماری عبارتند از:
- عدم جوانه زنی
- چروکیدگی در سطح خاک
- توقف رشد (کوتولگی)
- جوانه زدن و رشد، و به دنبال آن قهوه ای شدن در پایه ساقه
- افتادگی و سقوط سریع گیاهچه
- برگ های نرم و لهیده
- تارهای سفید کرکی
- جلبک یا کپک قابل مشاهده روی سطح خاک
۱. ضدعفونی کردن ظروف کشت
اولین قدم برای جلوگیری از بوته میری، ضدعفونی کردن گلدان ها و سایر لوازم کاشت بذر است (البته اگر بذرها را مستقیماً در فضای باز نمی کارید). گلدان هایی که از فصل های کاشت قبلی باقی مانده اند می توانند بقایای پاتوژن های بیماری زا، قارچ ها و سایر موجودات زنده مانند حشرات را در خود پنهان کنند. آن ها در بقایای خاک و ذرات کوچک باقی می مانند و می توانند به خاک های تازه و نشاها سرایت کنند.
بقایای سست و تکه های باقی مانده را با یک برس یا پارچه پاک کنید. مرحله بعد، یک حمام آب و صابون برای گلدان ها، سینی ها و پک های سلولی است. مایع ظرفشویی یا شوینده های معمولی خوب عمل می کنند. لوازم را به صورت جداگانه بشویید یا در تشتی از آب و صابون قرار دهید و هر کدام را تمیز آبکشی کنید. استفاده از دو تشت بسیار کاربردی است: یکی برای آب و صابون و دیگری با آب تمیز برای فرو بردن و آبکشی کردن.
محلول های سفیدکننده (وایتکس) یا الکل
دو روش آسان برای ضدعفونی شامل رقیق سازی سفیدکننده (وایتکس) و آب، یا اسپری و دستمال کشی با الکل است. یک قسمت سفیدکننده خانگی را به نُه قسمت آب در یک سطل یا تشت بزرگ اضافه کنید. لوازم را به مدت ۱۰ تا ۲۰ دقیقه در آن بخیسانید. یک تشت آب تمیز در نزدیکی خود داشته باشید تا گلدان های خیسانده شده را در آن فرو برده و آبکشی کنید یا آن ها را زیر شیر آب بشویید.
به عنوان یک ضدعفونی کننده جایگزین برای وایتکس، پاک کردن یا اسپری کردن با الکل راهی آسان برای استریل کردن لوازم کاشت بذر است. می توانید این کار را در حین کار یا برای دسته های کوچک تر ظروف و سینی ها انجام دهید.
با شروع کار با ظروف تمیز و عاری از بقایا، از الکل ایزوپروپیل ۷۰ درصد رقیق نشده (الکل مالشی) روی یک پارچه یا داخل بطری اسپری استفاده کنید. تجهیزات را با پارچه آغشته به الکل پاک کنید یا تمام سطوح را با محلول اسپری کنید. نیازی به آبکشی با آب پس از استفاده نیست.
الکل همچنین برای ضدعفونی کردن قیچی های هرس و سایر ابزارها در هر زمان در حین استفاده مفید است. اسپری، غوطه ور کردن یا پاک کردن با الکل، ابزارها را در برابر گسترش مشکلات قارچی یا سایر بیماری ها هنگام حرکت از گیاهی به گیاه دیگر برای تنک کردن، هرس کردن و چیدن، ضدعفونی می کند.
۲. شروع با مخلوط کاشت بذر تازه و با زهکشی خوب
یک مخلوط خاک کاشت بذرِ تازه و استریل، بهترین پایه برای جلوگیری از بوته میری است. از بسترهای گلدانی یا بسترهای کاشت بذرِ قدیمی برای نشاهای جدید استفاده نکنید.
مخلوط کاشت بذر با خاک گلدان متفاوت است. مخلوط های مخصوص بذر، سبک و پفکی هستند، اغلب بدون خاک بوده و دارای مواد ریز برای کاهش فشردگی می باشند. آن ها در زمان بسته بندی استریل هستند، به این معنی که پاتوژن های کمتری وارد آن ها شده و عاری از بذر علف های هرز هستند. به دنبال مخلوطی بدون پیت (peat-free) باشید که متکی بر مواد تجدیدپذیرتر باشد.
اگر از خاک گلدان معمولی برای شروع بذر استفاده می کنید، آن را الک کنید تا هرگونه تکه درشتی که مانع ریشه های جوان می شود، جدا شود. تکه های حجیم همچنین حفره های هوایی ایجاد می کنند که باعث مشکلاتی در رشد می شود، زیرا ممکن است خاک برای جذب رطوبت یا مواد مغذی با ریشه ها تماس پیدا نکند.
اطمینان حاصل کنید که هوادهی کافی از طریق پرلیت یا ماسه وجود دارد تا وضعیت کمتر متراکم و فشرده ای ایجاد شود. خاک گلدان الک شده برای روش های “بلوک زنی خاک” (soil blocking) یا کاشت زمستانه بهتر از روش های سنتی کاشت داخلی است.
آزمایش زهکشی
برای بذرهایی که در داخل یا خارج از خانه کاشته می شوند، زهکشی خوب در جلوگیری از بوته میری و سایر بیماری های قارچی ضروری است. هر گلدان یا سینی سلولی باید سوراخ های زهکشی داشته باشد. در پک های سلولی خوب، این سوراخ ها دو منظوره هستند – آن ها اجازه می دهند با فشار دادن نشا از زیر، به راحتی آن را برای تعویض گلدان خارج کنید.
علاوه بر ظروف زهکشی دار، بستر کاشت نیز باید ضمن حفظ رطوبت، زهکشی خوبی داشته باشد. اگر آب جمع شود یا روی سطح خاک باقی بماند، نشان دهنده جریان کند یا متوقف شده آب است.
بستر کاشت باکیفیت برای هوادهی خوب، حفظ رطوبت و زهکشی فرموله شده است. برای بررسی بستر خود، یک آزمایش ساده زهکشی قبل از کاشت، ایده خوبی از میزان روان آب می دهد. چند سلول را با مخلوط پر کنید و آبیاری کنید. پس از اشباع شدن، آب باید از سوراخ ها خارج شود نه اینکه روی سطح بنشیند یا از کناره ها سرریز شود.
۳. جلوگیری از آبیاری بیش از حد
دادن آب بیش از حد اغلب مهم ترین علت بوته میری است. آبیاری بیش از حد در تب و تاب مراقبت از نشاها کار آسانی است. برای به حداقل رساندن آبیاری بیش از حد و جلوگیری از بوته میری، از سطح خاک به عنوان شاخص استفاده کنید. سطح رطوبت را هر روز بررسی کنید:
- اگر سطح خاک با لمس کردن خشک به نظر می رسد، زمان آبیاری است.
- زمانی که یک سانتی متر بالایی خشک است یا سطح خاک ترد و شکننده شده، آبیاری لازم است.
- اگر خاک مرطوب است و به انگشت شما می چسبد، دست نگه دارید.
محیط رشد (نور خورشید، دما، رطوبت)، اندازه ظرف و بستر گلدان متغیرهایی برای زمان آبیاری هستند. مشاهده خاک بهترین نشانگر است، تا اینکه بخواهید بر اساس تکرار یا فواصل زمانی مشخص آبیاری کنید.
از زیر آبیاری کنید تا شرایط مرطوب روی برگ ها را محدود کنید. برای آبیاری از کف (زیرگلدانی)، آب را به سینی زیرین اضافه کنید تا گلدان ها یا سلول ها آن را از سوراخ زهکشی تا سطح خاک جذب کنند. در آبیاری نشاها از آب ولرم استفاده کنید؛ این کار برخلاف آب سرد به ریشه ها شوک وارد نمی کند و رشد را کند نمی سازد.
۴. گرم نگه داشتن نشاها
دماهای خنک با مرطوب نگه داشتن محیط، پاتوژن های قارچی را تقویت می کنند، اما مناطق با گرمای معتدل می توانند به جلوگیری از بوته میری کمک کنند. چه خیلی سرد و چه خیلی گرم، نشاهایی که تحت استرس دماهای خارج از محدوده ترجیحی خود هستند، ممکن است مقاومت ضعیف تری در برابر مشکلات داشته باشند. خاک های زیر ۶۸ درجه فارنهایت (۲۰ درجه سانتی گراد) مستعد تکثیر پاتوژن ها هستند، همان طور که بسترهای داغ بالای ۷۷ درجه فارنهایت (۲۵ درجه سانتی گراد) نیز چنین هستند.
برای جلوگیری از ضعف جوانه ها، دما را در محدوده ایده آل جوانه زنی هدف قرار دهید. این دما اغلب حدود ۷۰ درجه فارنهایت (۲۱ درجه سانتی گراد) است که به بذرها سیگنال می دهد شرایط برای رشد به اندازه کافی گرم است. در فضای باز، بوته میری در بذرهایی که در دماهایی کاشته شده اند که هنوز برای جوانه زنی بهینه خیلی خنک هستند، شایع تر است. یا یک دوره سرمای ناگهانی که جوانه زنی و رشد را کند می کند. صبر کنید تا دمای هوا و خاک برای محصول شما مساعد شود، چرا که این دما بسته به نوع گیاه متفاوت است.
در داخل خانه، سینی های بذر را در مکانی گرم قرار دهید، یا اگر فضای رشد شما خنک می ماند، از یک پد گرمایشی (Heat mat) استفاده کنید. پدهای گرمایشی به ما اجازه می دهند دمای خاک را نزدیک به ریشه ها کنترل کنیم، که باعث تحریک جوانه زنی، رشد جدید قوی و دور نگه داشتن پاتوژن ها می شود.
نشاهای قوی همچنین برای رشد سالم به نور روشنِ کافی نیاز دارند. مکانی نزدیک یک پنجره آفتاب گیر (اما دور از اشعه های شدید خورشید) خوب عمل می کند. اگر فضای شما فاقد نور کافی است، یک لامپ رشد (Grow light) به کار می آید. شما می توانید شدت نور و زمان بندی را حتی در فضاهای کوچک تنظیم کنید.
۵. بذرها را متراکم نکارید
محیط های تنگ منجر به رقابت برای فضا، مواد مغذی، رطوبت و نور می شود و شرایطی سراسر شلوغ با جریان هوای کاهش یافته ایجاد می کند. مانند زهکشی ضعیف و رطوبت اضافی، فقدان گردش هوا نیز شرایطی عالی برای رشد کپک و قارچ است. این سه عامل، مثلث ایجاد موقعیت های بوته میری هستند، اما خوشبختانه پیشگیری از آن آسان است.
کاشت بیش از حد بذر در هر سلول یا در بستر باغچه را با استفاده از دستورالعمل های توصیه شده برای فاصله گذاری به حداقل برسانید. اگر بیش از حد بذر کاشته اید (یک روش رایج برای اطمینان از داشتن محصول کافی)، به محض اینکه نشاها رشد کردند، سریعاً آن ها را تنک کنید. یک یا دو نشای قوی تر را برای نگهداری انتخاب کنید و بقیه را از پایه قیچی کنید. این کار را زود انجام دهید تا رقابت را کاهش داده و جریان هوا را افزایش دهید.
تنک کردن، تاج گیاه را برای رشد برگ ها بدون تماس نزدیک باز می کند و فضایی بین نشاها ایجاد می کند. بسیاری از گلخانه ها از پنکه برای تقویت گردش هوا و به حداقل رساندن هوای راکد استفاده می کنند. این حرکت همچنین نسیمی ملایم را شبیه سازی می کند تا سختی و مقاومت ساقه را افزایش دهد. در خانه، یک پنکه می تواند رطوبت باقی مانده را محدود کند. یک پنکه را با درجه کم در فاصله پنج فوت (حدود ۱.۵ متر) یا بیشتر از نشاها قرار دهید. خشکی خاک را مرتب بررسی کنید، زیرا خاک با جریان هوای اضافه ممکن است سریع تر از حالت بدون پنکه خشک شود. برای خرید بذر می توانید از فروشگاه اسپورا به صورت آنلاین خرید کنید.
نتیجه گیری
بوته میری (Damping off) کابوس بسیاری از باغبانان است، اما همان طور که در این مقاله بررسی کردیم، این مشکل شکست ناپذیر نیست. مهم ترین نکته ای که باید به خاطر بسپارید این است که در مبارزه با این بیماری قارچی، «پیشگیری» تنها سلاح شماست، چرا که پس از آلودگی، راه درمانی وجود ندارد.
با رعایت این ۵ ترفند کلیدی، شما در واقع یک سد دفاعی محکم ایجاد می کنید:
- نظافت: حذف پاتوژن ها با شستشوی ظروف.
- خاک مناسب: استفاده از بستر کشت تازه و سبک.
- مدیریت آب: پرهیز از غرقابی کردن ریشه ها.
- کنترل دما: ایجاد گرمای مطلوب برای رشد سریع تر گیاه نسبت به قارچ.
- جریان هوا: جلوگیری از تراکم و رطوبت راکد.
با پیاده سازی این اصول ساده اما حیاتی، نه تنها از مرگ زودرس جوانه ها جلوگیری می کنید، بلکه پایه ای قوی برای گیاهانی سالم و پربار در آینده می سازید. حالا می توانید با اعتمادبه نفس کامل به استقبال فصل کاشت بروید و مطمئن باشید که امسال، به جای ساقه های پژمرده، شاهد جوانه هایی سرزنده و باغچه ای سرسبز خواهید بود.
